Pod wiaduktem usłyszeliśmy, że pod koniec XVI w. od dworu Młyniska biegła bita droga wysadzana drzewami, prowadziła poprzez ul. Okrąg, Kliniczną, Piramowicza do Wrzeszcza. W latach 1867-2005 istniała linia kolejowa do Nowego Portu, pod koniec XIX w. w tym kierunku poprowadzono drugą linię kolejową wzdłuż lewego brzegu Martwej Wisły. Tamtędy też w 1900 r. jeździł tramwaj nr 8 ul. Wiślną, Chodackiego i Starowiślną, który przełożono w 1927 r. na ul. Marynarki Polskiej.

Przy Elektrociepłowni Wybrzeże, stosując się grzecznie do zakazu fotografowania obiektów przemysłowych, dowiedzieliśmy się, że Strzyża jest najdłuższym naszym potokiem, liczącym 13,3 km; ostatnim lewym dopływem Wisły; jej źródła znajdują się przy ul. Nowatorów; średni jej spadek to 9,9 m; jej wąwozy miejscami mają 37 stopni nachylenia, a ich wysokość sięga do 40 m; u ujścia przerabia 1/4 m3/s wody. Ze Strzyżą łączą się potoki: Królewski i Jasień. Teren wokół EC już od XII w. dzięki cystersom miał charakter przemysłowy, powstawały tu młyny, olejarnie, huta szkła, folusz. W międzywojniu w Fabryce Wagonów produkowano tramwaj marki Bergmann. Istniały też fabryki: lakieru bursztynowego, margaryny, śrub i nitów, zapałek. EC realizuje program Przemysł-Ekologia-Kultura skierowany do młodzieży szkół średnich o profilu biologiczno-chemicznym, przyczyniła się do rewitalizacji Zielonego Parku przy Akademii Medycznej, sponsoruje m.in.: Polską Filharmonię Bałtycką na Ołowiance, oświetlenie kortów tenisowych w Sopocie oraz akwaria tropikalne w Akwarium Gdyńskim. Następnie dotarliśmy do Dworu Młyniska, który również został zrewitalizowany przez i dla potrzeb EC. Majątek w XVI w. należał do Jakuba Schelle, w 1577 r. zniszczony przez wojska króla Stefana Batorego. W 1676 r. ówczesny właściciel Zygmunt Kerschenstein gościł przez 4 dni królowa Marysieńkę. W 1813 r. stacjonujące tu wojska rosyjskie założyły m.in. piekarnię i inne zakłady związane z aprowizacją. Potem romantyczna historia gubernatora Jeana Rappa i Julii Böttcher. W 1820 r. dwór przebudowano na styl klasycystyczny. Niezniszczony w czasie wojny, potem zamieniony na mieszkania kwaterunkowe. W latach 90 przejmuje go EC. W piwnicach znajduje się restauracja z kawiarnią, z tyłu tzw. ogród zimowy. Warte podkreślenia są filtry na kominach, ciekawe stanowisko dowodzenia i odpady technologiczne przetwarzane na surowce budowlane.

Następnie idąc ulicą Reja doszliśmy do al. Hallera. Naprzeciw Wydziału Farmacji znajduje się modernistyczny szeregowiec z 1930 r. - ku naszemu zdziwieniu - wg projektu znanego Bielefeldta. Wydział Farmacji z 1927 r. wybudowano w stylu modernistycznym. Początkowo miała tu być tylko szkoła żeńska i jako taka istniała do lat 30. XX w. Potem funkcjonowało tu gimnazjum i liceum realne, szkoła dla przedszkolanek i świetliczanek, przedszkole. Ogród od strony al. Hallera, boisko zaś za budynkiem, gdzie rozgrywane są zawody między uczelniane. Podczas wojny szpital dla żołnierzy niemieckich, istniejący do marca 1945 r. Wtedy to Rosjanie przenieśli ich do gmachu Opery Bałtyckiej, a sami przejęli budynek na stajnie dla koni. W październiku 1945 r. powstaje w nim Wydział Farmacji. Pokonując slalomem budowlany tor przeszkód zmierzaliśmy do parku nad Strzyżą, który oddano do użytku w 2001 r. Teren ok. 3 ha znajduje się w centrum Starych Szkotów. W XVI w. istniały tu młyny, folusze, mielnik, karczma i dwór (przy ul. Leczkowa). Nowe Szkoty po jednej stronie Strzyży były cysterskie, a po przeciwnej stronie - gdańskie. Jako majątek należał m.in. do Loitzów, Kostków, Wejherów. Kupiony przez króla pruskiego Fryderyka II pod koniec XVIII w., który stworzył tu pierwszy komisariat policji zwierzchni dla tych terenów i całego Wrzeszcza. W prześwicie widzimy wieżę kościoła św. Andrzeja Boboli, w którym w 1934 r. ślub brał Albert Forster i Gertruda Detz. Dalej znajduje się ul. Franciszka Kubacza, nazwana imieniem działacza polonijnego, lekarza pochodzącego z Brodnicy, posła do Volkstagu, działacza Towarzystwa Ogniwo, zmarł w 1933 r. i został pochowany na Zaspie. Przed wojna ulica nosiła imię Edwarda Hildebrandta - malarza marynisty, podróżnika i geografa.

Podążając wzdłuż kanału Strzyży doszliśmy do ul. Wajdeloty z secesyjnymi domami. Na placu przy dworze przybrowarnym wysłuchaliśmy o majątku Kuźniczki z XV w., którego pierwszymi właścicielami była rodzina Bischoffów, potem Giese, Wejherowie, Sułkowscy, Podewilsowie. Linia kolejowa w 1870 r. przecięła w poprzek założenie majątkowe. Majątek Kleinhammer miał kuźnie oraz browar. W 1820 r. dwór uzyskał bryłę klasycystyczną. W czasach Wolnego Miasta Gdańska na parterze istniała siedziba wrzeszczańskiej kompanii szturmowej SA, znanej z opisów noblisty Guntera Grassa.

W ostatnim punkcie programu wyobrażaliśmy sobie dawne założenie parkowe opisane przez Daniela Chodowieckiego, utrwalił m.in. altanę, grotę, jaskinię, galerię plenerową rzeźb Daniela Eggerta. Istniała też podziemna trasa prowadząca z parku do dworu. Cisy mogą pamiętać tamte czasy. Po II wojnie światowej browar produkował piwo dla Rosjan, przed jego oficjalnym zamknięciem przeprowadzono dwie modernizacje. Obecnie Przedsiębiorstwo Budowlane Górski planuje dwie pierzeje ośmiu budynków, nowa ulicę, na terenie powstałego osiedla Strzyża zostanie częściowo odkryta. Z końcowych ciekawostek - przed wojną w browarze produkowano 12 gatunków piwa.

Opracowała: Beata Gąsiorowska Autor zdjęć: Krzysztof Dolatko Film:Tomek Cecot